Орталық Азиядағы әлеуметтік қақтығысты институттандыру: философиялық талдау

К.Ж. Исабек Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің докторанты, Астана, Қазақстан

А.А. Амангельдиев PhD, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Философия кафедрасының доцент міндетін атқарушы, Астана, Қазақстан

С.Е. Шакиров PhD, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Философия кафедрасының меңгерушісі, Астана, Қазақстан

Аңдатпа:

Әлеуметтік конфликтология қақтығысты техникалық шешімді талап ететін дисфункция ретінде қарастырады және осы арқылы әділеттілік пен тануды екінші кезекке ысыратын, тұрақтылық пен тәртіп пайдасына бағытталған нормативтік бейімділігін жасырады. Мақалада әлеуметтік қақтығысты институттандыру таза техникалық немесе құқықтық міндет емес, сөзсіз философиялық мәселе екені дәлелденді. Сондықтан конфликтологияны қақтығысты басқару институттарының тиімділігін ғана емес, легитимділігін де бағалауға қабілетті нормативтік пән ретінде қайта құру қажеттігі негізделеді. Зерттеу Гегельдің тану диалектикасына, Г. Зиммельдің қақтығыс социологиясына, Ш. Муффтың агонистік плюрализміне және Р. Дарендорфтың институттандыру теориясына сүйене отырып, әлеуметтік қақтығысты жойылуға тиіс ауытқу емес, әлеуметтік тәртіптің конститутивті шарты ретінде талдайды. Осы теориялық негізде посткеңестік Орталық Азиядағы қақтығыстарды басқарудың үш институты – Қырғызстандағы ақсақалдар соты, Өзбекстандағы махалла жүйесі және Қазақстандағы медиацияның заңнамалық моделі салыстырмалы тұрғыда қарастырылды. Бұл институттар мақалада «псевдоинституттандыру» деп аталатын құбылыстың көріністері ретінде түсіндіріледі: мұнда қақтығыс шектеледі, бірақ легитимденбейді; басып-жаншылады, бірақ трансформацияланбайды, ал қатысудың сыртқы формалары шынайы қарсы тұруды ауыстырады. Талдау нәтижесінде үш негізгі әлеуметтік шиеленіс анықталды: әділеттілік пен тұрақтылық, ресми институттар мен бейресми тәжірибелер, мемлекеттік бақылау мен әлеуметтік диалог арасындағы шиеленістер. Қорытындыда институттың әлеуметтік қақтығыс саласында нормативтік легитимділікке қол жеткізуі үшін қажетті минималды шарттар ретінде үш нормативтік қағида ұсынылады: рефлексиялық әділеттілік, диалогтық есеп берушілік және агонистік легитимділік. 

Түйін сөздер: Әлеуметтік конфликт, институттандыру, конфликтология, агоникалық плюрализм, рефлексивті әділеттілік, посткеңестік басқару, Орталық Азия, саяси легитимділік, тану, жағымсыз әлем.
PDF
Жарияланды

30.9.2026

Библиографиялық анықтама

Issabek K.Zh., Amangeldiyev A.A., Shakirov S.Ye. The Institutionalization of Social Conflict in Central Asia: A Philosophical Analysis // Logos: Eurasian Journal of Philosophy. – 2026. – Т. 31. – №3(123). – С. 92-103.